Thị trường tài sản mã hóa tại Việt Nam đang bước vào giai đoạn hoàn thiện khung pháp lý khi Bộ Tài chính lấy ý kiến về dự thảo Nghị định xử phạt vi phạm hành chính. Tuy nhiên, mức phạt tối đa 200 triệu đồng đang gây nhiều tranh luận về khả năng răn đe trước các hành vi lừa đảo, thao túng ngày càng tinh vi.
Bước đi nhằm thu hẹp “vùng xám” pháp lý
Trong bối cảnh tài sản mã hóa tăng trưởng mạnh, kéo theo nhiều vụ lừa đảo quy mô lớn, Bộ Tài chính đã lấy ý kiến cho dự thảo Nghị định quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực này.
Đây được xem là động thái cần thiết nhằm siết lại thị trường, hạn chế rủi ro và bảo vệ nhà đầu tư.
Theo dự thảo, mức phạt tiền tối đa với tổ chức vi phạm là 200 triệu đồng, áp dụng cho các hành vi như chào bán – phát hành tài sản mã hóa trái quy định, tổ chức thị trường giao dịch trái phép, hay vi phạm trách nhiệm của đơn vị cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa.
Mức phạt bị cho là “quá nhẹ”
Góp ý cho dự thảo, Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam cho rằng dù mức phạt tiền là cao nhất trong khung hiện tại, nhưng thời hạn áp dụng hình phạt bổ sung chỉ từ 3–6 tháng là chưa tương xứng với mức độ vi phạm.
Đồng quan điểm, TS Trần Quý – Viện trưởng Viện Phát triển Kinh tế số Việt Nam nhận định mức phạt này thiếu tính răn đe, bởi nhiều dự án lừa đảo hoặc thao túng token có thể thu lợi hàng triệu USD.
“Mức phạt tối đa 200 triệu đồng gần như chỉ là một khoản ‘phí vi phạm’, không đủ sức ngăn chặn hành vi trục lợi”, TS Trần Quý nhấn mạnh.
So sánh với lĩnh vực chứng khoán – nơi mức phạt có thể lên tới 3 tỷ đồng hoặc gấp 10 lần khoản thu trái pháp luật, ông cho rằng sự chênh lệch này có thể khiến các đối tượng lừa đảo dịch chuyển từ chứng khoán sang crypto để lợi dụng chế tài nhẹ hơn.
Đề xuất tịch thu tài sản mã hóa và buộc hoàn trả lợi bất hợp pháp
Nhiều ý kiến đề nghị bổ sung biện pháp tịch thu tang vật, phương tiện vi phạm, bao gồm cả tài sản mã hóa.
Theo Viện Hàn lâm KHXH Việt Nam, tài sản số có đặc thù không tồn tại dưới dạng vật lý, do đó cần quy định rõ cách thức tịch thu và xử lý trên nền tảng số.
Ngoài ra, các chuyên gia cũng đề xuất buộc nộp lại toàn bộ lợi ích bất hợp pháp, hoặc số tiền tương đương giá trị tài sản đã bị tẩu tán, tiêu hủy.
Công ty CP Công nghệ số SSI cho rằng hình thức xử phạt bổ sung này đặc biệt cần thiết trong bối cảnh mức phạt tiền đơn thuần không đủ răn đe.
Có nên tạm hoãn phạt nhà đầu tư cá nhân?
Dự thảo cũng đề xuất phạt nhà đầu tư cá nhân từ 10–30 triệu đồng nếu giao dịch tài sản mã hóa không thông qua tổ chức được cấp phép.
Tuy nhiên, nhiều ý kiến cho rằng trong giai đoạn thí điểm – khi chưa có sàn giao dịch nào được cấp phép chính thức – việc xử phạt có thể gây tâm lý e ngại và khó khả thi trong thực thi.
PGS.TS Nguyễn Hữu Huân (ĐH Kinh tế TP.HCM) cho rằng nên ưu tiên khuyến khích nhà đầu tư chuyển sang các sàn được cấp phép, thay vì xử phạt hành chính ngay từ đầu.
TS Trần Quý cũng đề xuất cơ chế “safe harbor”: Nhà nước chỉ bảo vệ pháp lý cho giao dịch trên sàn được cấp phép, còn giao dịch ngoài sàn thì nhà đầu tư tự chịu rủi ro, qua đó tạo động lực tự nhiên để thị trường đi vào khuôn khổ.
Theo Chainalysis, dòng tiền tài sản mã hóa chảy vào Việt Nam giai đoạn 2022–2024 ước tính hơn 100 tỷ USD, trong đó có một phần liên quan đến hoạt động bất hợp pháp như rửa tiền hay lừa đảo.
Một số ước tính cho thấy Việt Nam hiện có khoảng 21 triệu nhà đầu tư tài sản mã hóa, với quy mô giao dịch vượt 200 tỷ USD, thuộc nhóm cao nhất thế giới.
Vì vậy, nhiều chuyên gia cho rằng chế tài xử phạt cần đủ mạnh để răn đe, nhưng đồng thời phải được thiết kế thận trọng để không gây “sốc” tâm lý và làm gián đoạn quá trình hình thành thị trường hợp pháp.
Kết luận
Việc ban hành Nghị định xử phạt vi phạm trong lĩnh vực tài sản mã hóa là bước đi quan trọng để thu hẹp “vùng xám” pháp lý. Tuy nhiên, mức phạt, biện pháp bổ sung và cách tiếp cận với nhà đầu tư cá nhân vẫn cần được cân nhắc kỹ lưỡng để vừa đảm bảo răn đe, vừa hỗ trợ thị trường phát triển lành mạnh trong giai đoạn thí điểm.
Bài viết chỉ nhằm cung cấp thông tin, không phải lời khuyên đầu tư. Độc giả cần tự nghiên cứu và tuân thủ quy định pháp luật Việt Nam hiện hành trước khi đưa ra bất kỳ quyết định tài chính nào.
